Davids Rudzītis (1881-1939);

Een droevige Lets - Nederlandse historische connectie

Inleiding

Reeds sinds mei 1987 ben ik in het bezit van het boek “Lettland zwischen Demokratie und Diktatur” dat door Jürgen von Hehn is geschreven. Bij het doorlezen van dit boek viel mij op pagina 47 op dat bij wat persoonlijke gegevens over minister Rudīztis staat vermeld dat hij in 1939 in Rotterdam overleed. Mijn interesse was gewekt. Pas 18 jaar later heb ik werk gemaakt van verder onderzoek. Digitale berichten naar de heer Jānis Zlamets van de Letse ambassade in Nederland en de heer Aivis Freidenfelds, plaatsvervangend hoofd van de afdeling voorlichting van de staatskanselarij en perssecretaris van het Letse ministerkabinet leverden voldoende gegevens op om een artikel te schrijven over Davids Rudīztis. De heren Zlamets en Freidenfelds ben ik zeer erkentelijk voor hun hulp. De laatste deed onderzoek in het Letse Historische Staatsarchief en voorzag me van de bijgevoegde afbeelding.

Persoonlijke gegevens

Rudīztis werd op 30 november 1881 in de gemeente Drabeši, provincie Cēsis geboren als zoon van de landarbeider Jēkabs Rudīztis en Līze Abole¹. Voor de Letse onafhankelijkheid in 1918 en de Duitse bezetting van Lets gebied was Rudīztis een hoge beambte binnen de voormalige kanselarij van de Russische gouverneur in Rīga. Zijn opleiding(en) zal hij in Russische scholen hebben gevolgd zoals zo vele tijdgenoten en collega’s binnen het Letse bestuursapparaat. Tijdens het tweede congres van de Letse Nationale Raad (een soort provisorisch parlement voordat de Letse onafhankelijkheid werd uitgeroepen) werd hij er secretaris van. Onder de eerste provisorische Letse regering van Kārlis Ulmanis werd Rudīztis rond 20 november 1918 aangesteld als hoofd van de net ingestelde Letse staatskanselarij dat vergelijkbaar was/is met het Nederlandse ministerie van Algemene Zaken. In deze hoedanigheid maakte hij de protocollen op van de bijeenkomsten van de Letse regering, waaronder de allereerste. Gedurende bijna de gehele vooroorlogse Letse onafhankelijkheidsperiode behield hij hetzelfde ambt. Hoogstwaarschijnlijk was hij een medestander van de Letse sterke man Ulmanis want in diens nieuwe regering na de staatsgreep op 15 mei 1934 behield Rudīztis zijn ambt. Vermoedelijk is hij van de ophanden zijnde staatsgreep op de hoogte geweest. Op 15 november 1938 werd zijn functie opgewaardeerd en kreeg hij een ministersrang, namelijk minister van Algemene Zaken. Zijn zoon Dainis verklaarde in de jaren negentig van de 20^e eeuw nog dat zijn familie veel aan president Ulmanis te danken had. Hij deed deze uitspraak tijdens de onthulling van een monument van Ulmanis bij diens voormalige buiten Dauderi, thans museum bij Rīga².

Rudīztis heeft een aantal orde’s gekregen w.o. de Letse Drie Sterren Orde en enkele buitenlandse die met officiële bezoeken te maken zullen hebben gehad. Davids Rudīztis was getrouwd met Anna Stanislavs en had dus een zoon, Dainis.

Reis naar Nederland en het overlijden

Een brief over het bezoek van de minister en zijn plotselinge dood in Rotterdam rust in het dossier van Rudīztis welke te vinden is in Letse Historische Staatsarchief. Het boek “Uit het oogpunt van een puber” dat werd geschreven door zijn zoon Dainis (in 1997 gepubliceerd door de uitgeverij ‘Gauja’) geeft ook informatie over de gebeurtenissen rond de reis en de dood van de minister.

Dainis Rudīztis schrijft o.a. in zijn boek.

“De verwachte zomerse ongedwongenheid werd verhoogd door het beoogde bezoek aan Nederland waar mijn ouders de vakantie zouden doorbrengen met een bezoek aan hun goede vriend consul-generaal Bruno Pavasars en het bekijken van Nederland. Het plan was om met een Lets vrachtschip naar Rotterdam te varen waar het consulaat-generaal was gevestigd. Op het schip werd mijn vader ziek. Hij had een hoge temperatuur die we niet naar beneden konden krijgen totdat we in Rotterdam waren alwaar hij herstelde in het consulaat-generaal.”

Hoe het verder met de minister ging blijkt uit een brief van Pavasars aan de waarnemend Letse minister van Buitenlandse Zaken A. Bērziņš, gedateerd 14 augustus 1939.

“…de minister arriveerde met zijn vrouw en zoon Dainis in Rotterdam op 4 augustus met het schip ‘Ausma’ met het doel enige dagen in Nederland door te brengen om daarna met hetzelfde schip naar Letland terug te gaan. … Deze ochtend (14 augustus) kreeg hij (Rudīztis; JdJ) om zes uur in de ochtend plotseling koorts waarna hij tot tien uur ’s ochtends sliep. Na twaalf uur begon zijn temperatuur aanzienlijk te stijgen en werd een dokter gebeld die tien tot twaalf minuten later arriveerde. Ondertussen kreeg de heer Rudīztis een hartaanval aan de gevolgen waarvan hij om half een ’s middags in aanwezigheid van zijn vrouw overleed.”

Een dag na Rudīztis’ dood werd diens overlijden gemeld bij de burgerlijke stand van de gemeente Rotterdam. Aangever was kantoorbediende Johannes Schotte. De acte vermeldt overigens dat de minister om één uur ’s middags overleed en niet om half één. Dat Davids Rudīztis minister was blijkt niet uit de acte, er staat vermeldt dat hij directeur van de staatskanselarij was.

Het lichaam van de minister keerde naar Letland terug en het werd begraven op de Meža Begraafplaats in de Letse hoofdstad. Ongetwijfeld heeft Davids Rudīztis een staatsbegrafenis gehad. Zijn vroege dood verschoonde hem een jaar later zeker van deportatie naar het binnenland van de Sovjet Unie of een executie die zovele van zijn toenmalige bestuurlijke collega’s troffen.

Bronnen:

A. Bilmanis, A history of Latvia, Greenwood Press Publishers, Westport/Conn, 1951, p. 308.

Informatie per e-post van de heren Zlamets en Freidenfelds.

J. von Hehn, Lettland zwischen Demokratie und Diktatur; Zur Geschichte des lettländischen Staatsstreichs vom 15. Mai 1934, Isar Verlag München, 1957, p. 47.

Overlijdensakte Rudzītis die in het Gemeentearchief van Rotterdam wordt bewaard.

Rīgā atklāts Kārļa Ulmaņa piemineklis, internetartikel: http://vip.latnet.lv/LPRA/k_ulm_piemin.htm

Latvijas republikas ministru kabinets, netstek van de Letse ministerraad met o.a. een artikel over Rudīztis, http://www.mk.gov.lv/index.php/lv/?id=924